BÜYÜMENİN ÖNÜNDEKİ ENGELLER

SÜRDÜRÜLEBİLİR KÜRESEL HEDEFLERE ULAŞILABİLMESİ İÇİN

EN HAYATİ FAKTÖR

ENERJİ POLİTİKALARINDAKİ DEĞİŞİM

TARİHÇE

Genellikle sürdürülebilir kalkınmanın; ekonomik kalkınma, sosyal eşitlik ve çevrenin korunmasından oluşan üçayağın birbirine yakınsamasına çağrıda bulunduğu kabul edilmektedir. Sürdürülebilir kalkınma; vizyoner bir kalkınma paradigmasıdır ve son 25 yılda hükümetler, işletmeler ve sivil toplum örgütleri de bu kavramı yönlendirici olarak benimsemiştir.

Sürdürülebilir Kalkınma terimi, 1987 yılında Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu tarafından yayınlanan “Our Common Future” raporuyla birlikte popüler olmuştur. Brundtland Raporu olarak bilinen bu tartışma metninde, uluslararası topluma ekonomik büyüme, sosyal eşitlik ve çevresel sürdürülebilirlik için yeni bir paradigma olarak sürdürülebilir kalkınma kavramı tanıtılmıştır.

Brutland Raporu’na göre, sürdürülebilir kalkınma; “gelecek nesillerin kendi ihtiyaçlarını karşılayabilme kapasitelerini tehlikeye atmaksızın, bugünkü nesillerin ihtiyaçlarını karşılayan kalkınmadır” (UN, 1987). Bu tanım, kalkınma sürecinde ekonomik, sosyal ve çevresel boyutların eşgüdümünü içermesi ve hem bugün hem de gelecek nesiller için eşitlik ve adaletin önemini vurgulamasıyla, kalkınmanın çok boyutlu, entegre bir süreç olarak ele alınması gereğini ortaya koymuştur (Sen,1985).

Raporun Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliğince kabul edilmesi politik alanda da etkili olmuş ve 1992 yılında Brezilya’nın Rio de Janeiro şehrinde düzenlenen Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansına katılan liderler sürdürülebilir kalkınma ilkelerini belirlemişlerdir.

Rio Konferansı’nın önemli sonuçlarından biri de, çevre, ekonomi ve toplumsal alanlarda hükümetlerin ve ilgili kuruluşların gerçekleştirmeleri gereken etkinliklere yön veren ve 21. yüzyıla yönelik “Gündem 21” adı verilen bir eylem planı kabul edilmiş olmasıdır. Gündem 21 Eylem Planı, sürdürülebilir kalkınma sorunlarının çözümüne yönelik uzun vadeli, stratejik bir planın hazırlanması ve uygulanması yoluyla yerel düzeyde katılımcı ve çok-sektörlü bir süreçtir.

Gündem 21’de belirlenen hedefler, daha sonra Binyıl Kalkınma Hedeflerinin (BKH) oluşmasına yol açmıştır.

2000 yılında, Birleşmiş Miletler başkanlığında, 189 ülkenin katılımıyla dünya liderleri, özellikle gelişmekte olan ülkeleri her boyuttaki yoksunluktan kurtarmaya yönelik olarak iddialı bir eylem planı ortaya koymuş ve 2000-2015 döneminde hayata geçirilecek sekiz tane BKH belirlenmiştir.

BKH’ler, sürdürülebilir insani kalkınma yaklaşımına dayalıdır ve esas olarak kalkınmakta olan ve az gelişmiş ülkelerin kalkınmasına yönelik bir yol haritası oluşturma amacını taşımaktadır.

BİNYIL KALKINMA HEDEFLERİ (BKH)

HEDEF

2015’E KADAR 8 HEDEF

1

Aşırı yoksulluğu ve açlığı ortadan kaldırmak

2

Herkes için evrensel ilköğretim sağlamak

3

Cinsiyet eşitliği ve kadının güçlendirilmesi

4

Çocuk ölümlerini azaltmak

5

Anne sağlığını iyileştirmek

6

HIV/AIDS, sıtma ve diğer hastalıklarla mücadele etmek

7

Çevresel sürdürülebilirliği sağlamak

8

Kalkınma için küresel ortaklık kurmak

2015 yılında BKH’lerin sonlanacak olması nedeniyle, hem gelişmeleri tespit etmek hem de daha sonraki dönem için hazırlık çalışmalarının nasıl sürdürüleceğini belirlemek üzere, 1992 Rio toplantısından yirmi yıl sonra, 2012 yılında “Rio+20” BM zirvesi gerçekleştirilmiştir. Toplantının sonucunda çıkan “Nasıl bir Gelecek İstiyoruz” raporunda; 2015 sonrası için oluşturulacak küresel sürdürülebilir kalkınma gündeminin ve yeni küresel hedeflerin oluşturulması kararlaştırılmıştır.

BKH’ler, sürdürülebilir insani kalkınma yaklaşımına dayalıdır ve esas olarak kalkınmakta olan ve az gelişmiş ülkelere yönelik bir kalkınma yol haritası oluşturmak amacını taşımaktadır. Binyıl Kalkınma Hedefleri Değerlendirme raporuna (UN, 2015) göre, sekiz adet BKH’ye ulaşmak için uygulanan pek çok strateji ve politika sonucu elde edilen en önemli başarı; dünyadaki aşırı yoksulluk oranının azaltılması, bebek ölüm oranlarının düşmesi, ilkokullaşma ve temiz içme suyuna erişim hedeflerinde gerçekleşmiştir.

Ancak, cinsiyet eşitliği ve kadınların güçlendirilmesi; ekolojik sorunlarla mücadele ve bu kapsamda özellikle iklim değişikliği; anne sağlığı, AIDS gibi bulaşıcı hastalıklara mücadele; doğal afetlerin önlenmesine ilişkin hedeflerde henüz kat edilmesi gereken çok aşamalar bulunduğu tespit edilmiştir.

Küresel ölçekte BKH performansına yönelik olarak yapılan izleme çalışmaları, ülkelerin bu hedeflere ulaşma yönünde eşit hızda olmayan bir gelişme içinde olduklarını göstermekte ve her ülkenin bu hedefleri gerçekleştirecek kaynaklara sahip olmadığını ortaya koymaktadır. Elde edilen son veriler, az gelişmiş ve gelişmekte olan birçok ülkenin 2015 yılı itibariyle Binyıl Kalkınma Hedefleri ’ne kısmen ulaşamadığını ortaya koymaktadır. En az gelişmiş ülkeler açlıkla mücadele, temel eğitim ve sağlık hedeflerinin altında performans sergilemekte ve bu konular hala temel problemler arasında sayılmaktadır.

Gelişmekte olan birçok ülkede BKH hedefleri içinde; cinsiyet eşitliğinin geliştirilmesi, çevresel sürdürülebilirliğin sağlanması ve kalkınma için küresel ortaklıklar geliştirilmesi hedeflerine tam olarak ulaşılamamıştır ve bu alanlarda hala uzun vadeli projeksiyonlar geliştirilmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Ayrıca bu hedeflerle ilgili olarak, uluslararası kuruluşlar, hükümetler, özel sektör ve gönüllü kuruluşlar arasında işbirliğinin sağlanması da önem taşımaktadır.

2015 yılı sonunda Binyıl Kalkınma Hedeflerinin sona ermesiyle birlikte, yeni Küresel Kalkınma Hedefleri (SKH) oluşturulmuştur. SKH’ler tüm ülkelerde, 2030 yılına değin küresel sürdürülebilir kalkınmanın yol haritasını oluşturmaktadır.

Belirlenmiş olan 17 adet SKH, Binyıl Kalkınma Gündeminde yeterince gerçekleşmemiş veya başarılmamış olan kalkınma hedeflerini de içermektedir. Bu kapsamda özellikle, dünya üzerinde aşırı yoksulluğun ve açlığın tamamen ortadan kaldırılması hedefi öne çıkmaktadır. Diğer yeni küresel hedefler ise, BKH’ler kapsamında içerilmemiş ancak günümüzde tüm ülkeleri tehdit eden küresel sorunlarla mücadeleyi içermektedir.

Dolayısıyla 2030 kalkınma gündemi sadece gelişmekte olan değil tüm ülkelere yönelik kapsayıcı ve dönüştürücü bir yapıda oluşturulmuştur.

Günümüzde insanlığın refahını ve hatta tüm uygarlığımızı tehdit eden sorunlar tüm ülkeleri ilgilendirmektedir. Gerek ülkelerin kendi içindeki gerekse ülkeler arası eşitsizlikler, ortak küresel sorunlardan birisi haline gelmiştir. OECD’nin zengin ülkelerinde son on-on beş yıldır gelir ve servet eşitsizliği önemli ölçüde artmıştır. Süregelen savaşlar ve şiddet; hukuk üstünlüğünün ve temel insan haklarının ihlalleri, sürdürülebilir kalkınmanın önündeki diğer büyük tehditler olarak öne çıkmaktadır.

İklim değişikliği ve küresel ısınma bugüne değin karşılaştığımız en ciddi yaşamsal tehditlerden birisini oluşturmaktadır. Ormanların, ekosistemin, canlı türlerinin yok olması, hava kirliliği, giderek büyüyen kentlerin sorunları, enerji ihtiyacı gibi sorunlar da iyi bir yaşam sürdürülmesinin önündeki diğer tehditler olarak durmaktadır.

17 adet SKH ve bunlara bağlı 167 adet alt somut hedef, insanlığın karşı karşıya olduğu bu sorunlara ortak bir çaba altında çözüm üretmeyi hedefleyen geniş ve evrensel bir politika gündemidir.

SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA HEDEFLERİ– SKH

HEDEF

2015 – 2030 Küresel Kalkınma Gündemi

1

Yoksulluğun tüm biçimlerinin her yerde ortadan kaldırılması

2

Açlığın ortadan kaldırılması, gıda güvenliği, iyi beslenme ve sürdürülebilir tarım

3

İnsanların sağlıklı bir yaşam sürmelerini ve herkesin her yaşta refahını sağlamak

4

Eğitimde eşitlik ve kalitenin sağlanması ve ömür boyu eğitim

5

Cinsiyet eşitliğinin sağlanması ve kadınların ve kız çocuklarının toplumsal konumlarının güçlendirilmesi

6

Temiz su ve sanitasyon olanaklarının sağlanması

7

Herkes için güvenilir, sürdürülebilir ve hesaplı enerjiye erişilmesi

8

Sürdürülebilir ve kapsayıcı ekonomik büyümenin desteklenmesi ve tam ve üretken istihdam ve insan onuruna yakışır çalışma koşullarının sağlanması

9

Dayanıklı altyapı; kapsayıcı ve sürdürülebilir sanayileşme ve yeniliklerin teşviki

10

Ülkeler arası ve ülke içi eşitsizliklerin azaltılması

11

Şehirleri kapsayıcı, sürdürülebilir, güvenli ve dayanıklı hale getirmek

12

Sürdürülebilir üretim ve tüketim sağlamak

13

İklim değişikliğine ve etkileri ile mücadele için acil önlemler almak

14

Okyanuslar, denizler ve deniz kaynaklarının korunması

15

Ekosistemlerin, ormanların korunması, çölleşme, toprak erozyonu ile mücadele ve biyoçeşitlilik kaybının önlenmesi

16

Sürdürülebilir kalkınma için barış, herkes için adalet, her düzeyde etkin, şeffaf, hesap verebilir kurumlar

17

Sürdürülebilir kalkınma için küresel işbirliğini yeniden canlandırmak

Ayrıca, iklim değişikliği sorununu çözecek bir uzlaşma arayışı çerçevesinde, Aralık 2015’te 195 ülke Paris’te bir araya gelerek, sera gazlarını azaltmayı, kömür, petrol ve doğalgazdan uzaklaşmayı öngören dönüm noktası niteliğine bir anlaşmayı benimsemiştir. Fransa Devlet Başkanı François Hollande, Paris saatiyle 19.30’da açıklanan karar öncesinde temsilcilere hitap ederek, “Dünyayı değiştirme şansı hayatta çok nadir ele geçer,” diye konuştu. Anlaşmanın sağlanmasından sonra bir konuşma yapan BM Genel Sekreteri Ban Ki-mun ise, “Bir zamanlar inanılmaz olan şey, şimdi durdurulamaz duruma geldi,” açıklaması yaptı.

Paris’te hazırlanan 31 sayfalık anlaşma metni, yükselen denizler ve aşırı hava koşullarıyla mücadele etmek için zengin ülkeleri yoksul ülkelere milyarlarca dolar vermekle yükümlü tutuyor ve tüm ülkeleri temiz enerjiye doğru hızlı bir geçişe başlamaya çağırıyor.

Sanayi devriminden bu yana gezegenimizin yüzey ısısının ortalama 0.85 derece artış göstermiş olduğu tahmin edilmektedir. Çevre bilimcileri, iklim değişikliğinin yaratacağı tehditlerin önlenebilmesi için 21. yy sonuna kadar gezegenimizin yüzey ısısındaki artışın en fazla 2 santigrat derece ile sınırlandırılması gereğini ortaya koymaktadırlar. Bunun gerçekleşebilmesi ise sera gazları olarak bilinen; karbondioksit, azot ve metan gazı salınımlarındaki artışın sınırlanması gerekmektedir.

Nisan 2016’da imzalanan yeni iklim değişikliği anlaşması, Kyoto Protokolünün yerini almış ve esas olarak düşük karbonlu iktisadi büyümeye ilişkin küresel bir eylem planının harekete geçirilmesi doğrultusunda kararlar oybirliği ile alınmıştır. Bu kararlar çerçevesinde, 2100 yılına kadar net karbondioksit salınımı sıfırlanacak ve gezegenimizin 1890’lardan bu yana yüzey ısısı artışının 1.5 derecede tutulması veya en fazla 2 derecede tutulması hedeflenmiştir. Paris iklim zirvesinde her ülke, Türkiye de dahil, +2 derece hedefine kendi ülkesinde katkıda bulunmak için Ulusal Düzeyde Belirlenmiş Katkı Niyeti” (Intended Nationally Determined Contribution, INDC) planlarını sunmuştur.

SKH ÇERÇEVESİNDE “ERİŞİLEBİLİR TEMİZ ENERJİ”

Sürdürülebilir kalkınmanın sağlanması; yaşam standartlarının iyileştirilmesi ve ekonomik ya da üretime yönelik etkinliklerin gerçekleştirilebilmesi için, nüfus artışı ve büyüme nedeniyle giderek artan enerji gereksiniminin karşılanmasını zorunlu kılmaktadır. Enerji, sürdürülebilir kalkınmanın ekonomik, sosyal ve çevresel boyutlarının tümü ile yakından ilgili bir unsurdur. Enerji arz güvenliğinin sağlanması sürdürülebilir kalkınma için en önemli koşullardan birini oluşturmaktadır ve giderek uluslararası politika sahnesindeki baş aktörlerin hayati ilgi alanlarından birisi haline gelmiştir. Bu bağlamda çevre sorunlarının minimize edilmesi, küresel tehdit göz önünde bulundurularak enerji kaynaklarının yeniden gözden geçirilmesi ve alternatif çözümler üretilmesi gerekmektedir.

Enerji, dünyanın gündeminde sürekli olarak iki nedenden dolayı yer almaktadır. Birincisi; kaynakların yetersizliği; ikinci ise dönüşüm teknolojilerinin çevreye verdiği zarardır. Hayat standartları ile enerji tüketimi arasındaki ilişki düşünüldüğünde, kaynakların miktarlarının hiçbir zaman yeterli olmayacağı ve yeterli miktarın sonsuz miktar anlamına gelmektedir. Sonsuza ulaşmanın yolu doğal ve tekrarlanabilir kaynakların kullanımı ile gerçekleşmektedir. Dünyanın güneşin ve kendisinin çevresinde dönmesinden ve yerçekiminden kaynaklanan kaynaklar “yenilenebilir” kaynaklar olarak adlandırılmaktadır.

Yenilenebilir enerji kaynakları, güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi, biokütle enerjisi, hidrojen enerjisi ve hidrolik enerjisi, jeotermal enerji, dalga enerjisinden oluşan su gücü enerjileri ile füzyon enerjisi olarak tanımlanmaktadır.

Yenilenebilir enerji kaynakları, güneşten gelen enerjinin doğrudan ya da dolaylı olarak kullanımı sonucu elde edilmektedir. Yenilenebilir enerji kaynakları, miktarlarının sınırlı olmaması, çevreye daha az zarar vermeleri ve güvenli olmaları nedeniyle fosil yakıtlardan daha avantajlıdırlar. En fazla bilinen ve en hızlı büyüme kaydeden, ülkelere sürdürülebilir kalkınmayı sağlamada yardımcı olacak yenilenebilir enerji kaynakları, güneş ve rüzgâr enerjisidir. Biokütle ve su da tükenmeyen enerji kaynaklarındandır.

Dünyada her yıl enerji için 1 trilyon ABD Doları’ndan fazla yatırım yapılmaktadır ve bunun çoğu da geleceğin temiz enerji ekonomilerinin oluşturmak yerine eski enerji sistemlerine yöneliktir. Sürdürülebilir enerjiye yatırım yapmak; büyüyen pazarlar, rekabetin geliştirilmesi, daha fazla hakkaniyet ve fırsat sağlanması için akıllı stratejiler olarak görülüyor.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-moon hükümetleri, iş dünyasını ve sivil toplumu 2030 yılına kadar “Herkes için Sürdürülebilir Enerji”ye ulaşılmasını sağlamak için belirli bir taahhütte bulunmaya çağırmıştır.

“Herkes İçin Sürdürülebilir Enerji İnisiyatifi’nin, SKH içinde 7. maddede yer alan ve birbirini tamamlayan üç hedefi şunlardır:

1. 2030’a kadar satın alınabilir, güvenilir ve çağdaş enerji hizmetlerine evrensel erişimin sağlanması

2. 2030’a kadar yenilenebilir enerjinin küresel enerji kaynakları içindeki payının önemli ölçüde artırılması

3. 2030’a kadar enerji verimliliğindeki küresel iyileşme hızının iki katına çıkarılması

Bu çerçevede; 2030’a kadar yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ve gelişmiş ve daha temiz fosil yakıt teknolojilerini de içerecek şekilde temiz enerji araştırmaları ve teknolojilerine erişimi kolaylaştırmak için uluslararası işbirliğinin geliştirilmesi ve enerji altyapısı ve temiz enerji teknolojileri yatırımlarının desteklenmesi ve 2030’a kadar tüm gelişmekte olan ülkelerde, özellikle en az gelişmiş ülkelerde, gelişmekte olan küçük ada devletlerinde ve karayla çevrili gelişmekte olan ülkelerde, herkese çağdaş ve sürdürülebilir enerji hizmetleri sağlamak için altyapının yaygınlaştırılması ve teknolojinin iyileştirilmesi planlanmaktadır.

ÖNERİLER:

Öneri 1:

UNDP İnsani Kalkınma Raporuna esas teşkil eden (Uluslararası Enerji Erişim Girişimi) hayata geçirilmelidir.

1) Öncelikli Enerji Erişimi teknolojilerini belirlemek için destek sağlanması.

2) Düşük Emisyona yol açan ve çevreye duyarlı ideal stratejiyi saptamak.

3) Uygun politika araçlarını belirlemek.

4) Belirlenen uygun politika araçlarının uygulanabilmesi için engellerin kaldırılması.

Öneri 2:

Fon sağlanması için Global, Renewable Energy, Equity, Nations Bank, Green Bank, W.B, İMF ve İFC fonksiyonlarını bir arada görecek küresel bir Enerji Bankası. Yenilebilir Enerji kaynaklarını harekete geçirerek dünya enerji ihtiyacının finansmanını sağlamak ve bu alanda,

1) AR/GE çalışmalarını desteklemek

2) Küresel ölçekte yenilebilir enerji üretim ve dağıtımını desteklemek, ortakları Devletler, Özel sektör, Vakıflar, Bankalar, Yaratıcı Küresel Şirketler

Banka için gereken kaynaklar nereden sağlanabilir.

1) UNDP ‘nin önerdiği ( ve de pek dışlanmamış olan) Aday “ Parasal İşlemler Vergisi”

Uluslararası Bankacılık hizmetlerinde yabancı paralar ile yapılan işlemlerden alınan komisyonun % 0,005 nispetinde arttırılması ve bir fonda toplanması ile oluşacak kaynak. (yıllık 40 milyar $ olarak, tahmin ediliyor.)

2) Karbon Salınım Vergisi (veya cezası) olarak elde edilecek kaynaklar.

3) Afrika’ya her yıl yapılan yardımların bir kısmı.

İlk Yatırım, Güneş Enerjisi olarak Afrika Birliğinin Sahara bölgesinde kuracağı tesislerden sadece Avrupa’ya ihracı dahi Avrupa’nın ihtiyacının 9 katıdır. Ve de Afrika’yı abat eder.

KAYNAKLAR:

http://seforall.org/

http://www.tr.undp.org/content/dam/turkey/docs/envenergydoc/Commitment_Onepager_FINAL_1_TR_dnz.pdf

http://www.surdurulebilirkalkinma.gov.tr/hedefler/herkes-icin-surdurulebilir-ve-cagdas-enerjiye-erisimi-saglamak/

http://www.journalagent.com/planlama/pdfs/PLAN_23_1_19_25.pdf

http://www.ozetkitap.com/Raporlar Bölümü/Değişmek için ne yapılabilir. Uğur Yüce-Funda Barbaros-Metin Tuncay.

Bu kapsamda 2012 yılında Rio Konferansı öncesi yapılan UNDP hazırlık toplantısında ortaya koyduğumuz öneriler halen geçerliliğini korumaya devam ediyor.